Η Βραζιλία του 1970 πέρασε αρκετά πριν γράψει ιστορία

Δεν υπάρχει περίπτωση να γίνει κουβέντα για τις καλύτερες ομάδες που έχουν εμφανιστεί στα Παγκόσμια Κύπελλα και να μην αναφερθεί η εθνική Βραζιλίας του 1970. Ανεξαρτήτως ηλικίας, ακόμα κι αν η μόνη σου επαφή με εκείνο το Μουντιάλ είναι κάποια στιγμιότυπα που έχεις δει δεκαετίες μετά, σίγουρα έχεις διαβάσει και ακούσει ότι εκείνη η «σελεσάο» κέρδισε την κούπα παίζοντας ένα ποδόσφαιρο που μάγεψε τους περισσότερους. Όσο πετυχημένη όμως είναι η παρουσία της στο τουρνουά, τόσο μπερδεμένη και γεμάτη σκαμπανεβάσματα ήταν η προετοιμασία της για να φτάσει ως εκεί.

Όλα ξεκινούν τέσσερα χρόνια πριν, στο Μουντιάλ της Αγγλίας. Στην πρεμιέρα με τους Βούλγαρους ο Πελέ θα περάσει ένα εφιαλτικό 90λεπτο. Εξαιτίας των χτυπημάτων θα απουσιάσει από το δεύτερο παιχνίδι με τους Ούγγρους και η Βραζιλία θα ηττηθεί με 3-1. Αν και φανερά ανέτοιμος, θα αναγκαστεί να παίξει στο τελευταίο ματς του ομίλου με την Πορτογαλία γιατί η Βραζιλία με ήττα μένει εκτός. Και σε αυτό το ματς θα δεχτεί μερικά δολοφονικά τάκλιν. Ο διαιτητής θα κάνει τα στραβά μάτια και ο Βραζιλιάνος θα καταρρεύσει κάποια στιγμή από τους πόνους. Η Βραζιλία θα αποκλειστεί εκείνη τη μέρα και ο απαυδισμένος Πελέ θα δηλώσει πως δεν πρόκειται να παίξει ξανά σε Μουντιάλ, καθώς για δεύτερο σερί τουρνουά καταφέρνει να βγάλει μόνο δυο παιχνίδια από το ξύλο.

Με τον «Βασιλιά» εκτός εθνικής για πάνω από δυο χρόνια η Βραζιλία θα μπει σε μια φάση εσωστρέφειας. Ακόμα και μετά την επιστροφή του (μετά από πολλές πιέσεις) η Βραζιλία του 1968 δεν έχει καμία σχέση με αυτή που θα παρουσιαστεί δυο χρόνια μετά στο Μεξικό. Μέσα σε λίγους μόλις μήνες εκείνη τη χρονιά θα ηττηθεί 5 φορές, ακόμα κι από αντιπάλους όπως η Παραγουάη και η Τσεχοσλοβακία. Όλοι αντιλαμβάνονται σε εκείνο το σημείο πως η εθνική χρειάζεται μια ριζική αλλαγή. Μια επανεκκίνηση.

Αυτή θα γίνει στις αρχές του 1969. Η ΠΟ της χώρας θα πάρει μια απόφαση που θα προκαλέσει πάταγο. Ο πρόεδρος της, ο Ζοάο Χαβελάνζε, που στη συνέχεια έγινε και πρόεδρος της FIFA, θα δώσει τα κλειδιά της εθνικής στον Ζοάο Σαλντάνια. Ο Σαλντάνια είναι 52 ετών αλλά η μόνη του εμπειρία σε πάγκους ήταν ένα μικρό πέρασμα από τη Μποταφόγκο μια δεκαετία πριν. Στην πραγματικότητα είναι δημοσιογράφος και μάλιστα από τους πιο γνωστούς στη χώρα. Η πιο πετυχημένη εθνική του κόσμου εκείνα τα χρόνια θα είχε στον πάγκο της έναν δημοσιογράφο! Οι φήμες λένε πως ο Χαβελάνζε τον επέλεξε με μια κάπως γραφική λογική: Εφόσον στον πάγκο κάθεται ένας δημοσιογράφος, οι συνάδελφοι του, που είχαν θάψει τους πάντες και τα πάντα από το Μουντιάλ του 1966 και μετά, ίσως να είναι λιγότερο επικριτικοί.

Παρά την έκπληξη του και το γεγονός ότι βρισκόταν στο μάτι της δικτατορίας λόγω των πολιτικών του πεποιθήσεων, ο Σαλντάνια δέχεται να αναλάβει την ομάδα και είναι αποφασισμένος να εκμεταλλευτεί αυτή τη μοναδική ευκαιρία που του δόθηκε για να κάνει πράξη τις ιδέες του. Σε μια από τις πρώτες συνεντεύξεις κάνει κάτι ανήκουστο. Ανακοινώνει τους παίκτες που θα απαρτίζουν την ενδεκάδα κι αυτούς που θα συμπληρώνουν την αποστολή. Με τη μια, πριν καν κάνει προπόνηση μαζί τους! Για μια ομάδα που στα προηγούμενα Μουντιάλ είχε δοκιμάσει μέχρι και 44 παίκτες για να βγάλει μια αποστολή, αυτή η διαδικασία έμοιαζε αδιανόητη.

Παρά τις αντίθετες φωνές και την κριτική που του ασκήθηκε ο Σαλντάνια δεν ήταν ποτέ άνθρωπος που αλλάζει εύκολα γνώμη ή επηρεάζεται από οποιονδήποτε. Το παρατσούκλι του άλλωστε ήταν «Ατρόμητος». Επίσης, δεν ήταν κάποιος που φημίζεται για την ψυχραιμία του. Στο παρελθόν είχε μπουκάρει στο προπονητικό κέντρο της Μποταφόγκο ψάχνοντας τον τερματοφύλακα Μάνγκα γιατί θεωρούσε πως είχε δεχτεί κάποια αστεία γκολ που του φαίνονται ως και ύποπτα. Ο ενοχλημένος τερματοφύλακας είχε απαντήσει στις κατηγορίες με μια απειλή πως αν τον πετύχει έξω θα έχει άσχημα ξεμπερδέματα και ο Σαλντάνια όχι μόνο δεν έκανε πίσω αλλά το πήρε και προσωπικά. Πήγε στην προπόνηση, πλησίασε τον Μάνγκα και έβγαλε ένα γεμάτο περίστροφο! Ο τρομοκρατημένος τερματοφύλακας άρχισε να τρέχει και τελικά κατάφερε να σωθεί πηδώντας τον μαντρότοιχο του κέντρου.

Σε μια αντίστοιχη περίπτωση, λίγους μήνες αφότου ανέλαβε την εθνική αντιμετώπισε με τον ίδιο τρόπο τη δημόσια κριτική του προπονητή της Φλαμένγκο, Ντοριβάλ Κνίπελ. Με το που άκουσε να τον αποκαλεί “ανίκανο”, ο Σαλντάνια πήγε στο ξενοδοχείο που έμενε η ομάδα, ξανά με ένα περίστροφο στο χέρι, ψάχνοντας τον προπονητή. Για καλή του τύχη, ο Κνίπελ είχε ενημερωθεί για τις προθέσεις του και είχε φροντίσει να εξαφανιστεί.

Στο χορτάρι πάντως το κλίμα ήταν διαφορετικό. Με τον Σαλντάνια στον πάγκο η Βραζιλία απέκτησε ξανά την αυτοπεποίθηση που της έλειπε και τη διάθεση να παίξει επιθετικό ποδόσφαιρο. Στα έξι ματς των προκριματικών έκανε ισάριθμες νίκες με γκολ 23-2 και πήρε την πρόκριση για το Μουντιάλ με περίπατο. Οι επικριτές του λένε πως τα παιχνίδια εκείνα ήταν απέναντι σε εύκολους αντιπάλους (και πράγματι ήταν) αλλά όλοι συμφωνούν πως η εικόνα της ομάδας είχε χαοτική διαφορά σε σχέση με αυτή που παρουσίαζε προ Σαλντάνια. Η «σελεσάο» έμοιαζε για πρώτη φορά μετά από καιρό έτοιμη να επανέλθει στην κορυφή. Όταν όμως αναθέτεις την ομάδα σε έναν πεισματάρη προπονητή που δεν σηκώνει μύγα στο σπαθί του πρέπει να περιμένεις πως κάποια στιγμή θα κάνει την εμφάνιση της και η ζόρικη πλευρά του.

Το επεισόδιο με το περίστροφο και τον προπονητή της Φλαμένγκο ανέδειξε για μια ακόμα φορά την αδυναμία του Σαλντάνια να διαχειριστεί με σύνεση οποιαδήποτε κρίση. Αυτό φάνηκε και στη σχέση του με τον Πελέ. Παρ’ ότι στο γήπεδο ο ηγέτης της Βραζιλίας πετούσε ξανά, σε κάποιες περιπτώσεις ο αυστηρός Σαλντάνια δεν έβλεπε με καλό μάτι την αύρα του σούπερ σταρ που ακολουθούσε πλέον παντού το 10αρι του. Σε μια από τις πιο διάσημες κόντρες τους τον άφησε εκτός ομάδας για ένα παιχνίδι με επίσημη δικαιολογία ότι “αντιμετωπίζει πρόβλημα με το μάτι που έχει επηρεάσει την όραση του” (ο Πελέ έλεγε ότι το μάτι του δεν είχε τίποτα).

Κι αν τις διαμάχες με τον Πελέ και με τον Χαβελάτζε μπορούσε να τις προσπεράσει χωρίς συνέπειες, αυτή με τον Εμίλιο Μέντιτσι ξέφευγε σε άλλα επίπεδα για τον πολύ απλό λόγο ότι ο Μέντιτσι ήταν πρόεδρος της χώρας, στρατηγός και αφεντικό της δικτατορίας. Τα ρεπορτάζ λένε ότι ο δικτάτορας ζήτησε να συμπεριληφθεί στην αποστολή για το Μουντιάλ o επιθετικός της Ατλέτικο Μινέιρο, Ντάντα Μαραβίγια, που είχε κάνει μια τρομερή σεζόν. Ο «Ατρόμητος» Σαλντάνια δεν υπήρχε ποτέ περίπτωση να ακούσει μια τέτοια προτροπή από κάποιον άλλον, ειδικά από έναν δικτάτορα που απεχθανόταν. Σαν να μην έφτανε η άρνηση του, σε μια από τις συνεντεύξεις του επέλεξε να το σχολιάσει και δημόσια λέγοντας μια ιστορική φράση: “Ο πρόεδρος επιλέγει τους υπουργούς του και εγώ επιλέγω την ομάδα μου”. Σε μια χώρα που κάνει κουμάντο ο στρατός όμως, αυτά δεν περνάνε. Με συνοπτικές διαδικασίες ο Σαλντάνια απομακρύνθηκε από τον πάγκο, λίγους μήνες πριν την πρώτη σέντρα του Μουντιάλ.

Δυο μόλις μέρες αργότερα η ομοσπονδία ανέθετε την ομάδα στον 38χρονο Μάριο Ζαγκάλο, πρώην τεχνικό της Μποταφόγκο, που είχε σηκώσει μαζί με τον Πελέ το Μουντιάλ το 1958 και το 1962. Ο Ζαγκάλο προσπάθησε να κρατήσει μόνο το πνεύμα και την ψυχολογική ώθηση που είχε δώσει ο Σαλντάνια και να αλλάξει πολλές από τις τακτικές του. Η πιο διάσημη απ’ όλες παραμένει μέχρι και σήμερα η επιλογή του να χωρέσει στην ίδια ενδεκάδα πέντε παίκτες που στην ομάδα τους έπαιζαν και ως 10αρια: Τον Πελέ, τον Τοστάο, τον Ριβελίνο, τον Ζαιρζίνιο και τον Γκέρσον. Τον πρώτο καιρό πάντως ο Τοστάο ήταν εκτός των βασικών πλάνων του: “Είναι αδύνατο για τον Τοστάο και τον Πελέ να παίξουν μαζί στην ίδια ομάδα. Έπαιξαν καλά στα προκριματικά αλλά το Παγκόσμιο Κύπελλο είναι κάτι άλλο. Με αυτόν μέσα θα πρέπει να παίξουμε 4-2-4, που έπαιζε και ο Σαλντάνια. Εγώ όμως θέλω να παίξω 4-3-3” έλεγε τον Απρίλιο, δυο μήνες πριν τη σέντρα. Οι εμφανίσεις στα φιλικά πάντως δεν ήταν ενθαρρυντικές, ο Τοστάο μπήκε δοκιμαστικά σε ένα ματς, συνεργάστηκε άψογα με τον Πελέ με τη μια και ο Ζαγκάλο, ως λιγότερο πεισματάρης από τον προκάτοχο του, αναγκάστηκε να αλλάξει τα σχέδια του.

Η ομάδα ήταν πια πανέτοιμη και γεμάτη ταλέντο. Το μόνο που της έλειπε ήταν φυσική κατάσταση. Εκεί ανέλαβε πρωτοβουλία ο γυμναστής της εθνικής που είχε επισκεφτεί τις ΗΠΑ και είχε μελετήσει το Τεστ Κούπερ, μια δημοφιλής δοκιμασία αερόβιας αντοχής που επινοήθηκε το 1968. Αυτός έπεισε την ομοσπονδία να πάνε για προετοιμασία 21 μέρες πριν το Μουντιάλ στη μικρή και άσημη πόλη Γκουαναχουάτο σε υψόμετρο 2.045 μέτρα. Εκεί οι παίκτες τα είδαν όλα, τρέχοντας ασταμάτητα και φτάνοντας συχνά στα όρια τους. Σε κάποιες περιπτώσεις υπήρχαν ακόμα και εμετοί από ταλαιπωρημένους ποδοσφαιριστές που έτρεχαν προσπαθώντας ταυτόχρονα να εγκλιματιστούν στο υψόμετρο.

Η καταπόνηση και η απουσία περισπασμών, καθώς το μέρος είχε ελάχιστα πράγματα να κάνεις, απέδωσαν πάντως καρπούς. Η Βραζιλία έμοιαζε ακούραστη σε σχέση με τις αντιπάλους της και δεν είναι μάλλον τυχαίο ότι τα 12 από τα 19 γκολ που πέτυχε στο Μουντιάλ τα έβαλε στο δεύτερο ημίχρονο, όταν η διαφορά των ομάδων στο κομμάτι της αντοχής ήταν πιο εμφανής.

Τη συνέχεια την ξέρουμε όλοι. Η ομάδα του Πελέ και του Ζαιρζίνιο σάρωσε στα γήπεδα του Μεξικού και με 6/6 νίκες κέρδισε για τρίτη φορά το τρόπαιο και μαζί το προνόμιο να το κρατήσει για πάντα στη χώρα της. Ο Πελέ είπε το ιδανικό αντίο στα Παγκόσμια Κύπελλα, αφήνοντας πίσω τις άσχημες μνήμες από τους τραυματισμούς των προηγούμενων δυο τουρνουά. O Ζαγκάλο έγινε ο πρώτος που κερδίζει το Μουντιάλ και σαν παίκτης και σαν προπονητής. Έφυγε από τη ζωή πριν από δυο χρόνια σε ηλικία 92 ετών σαν θρύλος της χώρας. Όσο για τον Σαλντάνια; Βρέθηκε κι αυτός κανονικά στα γήπεδα του Μεξικού αλλά με τον παλιό του ρόλο, ως δημοσιογράφος-σχολιαστής. Αργότερα αναγνωρίσθηκε από όλους η συνεισφορά του στην αλλαγή κλίματος στην εθνική που οδήγησε τελικά στην κατάκτηση του τρόπαιου. Ο θάνατος τον βρήκε το καλοκαίρι του 1990 στα 73 του στη Ρώμη. Λίγες μέρες πριν είχε σχολιάσει το παιχνίδι Ιταλία-Αργεντινή για το Μουντιάλ.

Μετά από εκείνο το Παγκόσμιο Κύπελλο η Βραζιλία πέρασε 24 χρόνια χωρίς τίτλο μέχρι που η ομάδα του Ρομάριο σήκωσε ξανά το τρόπαιο στο Μουντιάλ των ΗΠΑ. Φέτος η διοργάνωση επιστρέφει στην Αμερική και η Βραζιλία πάλι κλείνει 24 χρόνια χωρίς την κούπα. Το αν η ιστορία μπορεί να επαναληφθεί θα το μάθουμε σε μερικές εβδομάδες.